Wierni, którzy przybyli do bazyliki Mariackiej na Mszę św. sprawowaną w obrządku bizantyjskim, mieli wyjątkową okazję do zapoznania się z bogactwem tradycji Kościoła wschodniego oraz jego oryginalną liturgią. Zachwycały niezwykle uroczyste śpiewy w wykonaniu chóru greckokatolickich kleryków studiujących w Lublinie. Tę wyjątkową Liturgię rozpoczął słowem powitania proboszcz, ks. inf. Kazimierz Bownik. Natomiast kazanie wygłosił ks. Bogdan Pańczak. Przedstawił w nim zarys dziejów Kościoła greckokatolickiego na ziemiach polskich.
Zapoczątkowała go unia brzeska zawarta w 1596 r. Celem jej było włączenie Cerkwi prawosławnej działającej na terenach Rzeczypospolitej w struktury Kościoła katolickiego, przy jednoczesnym zachowaniu tradycji i obrządku wschodniego. W ten sposób nawiązano łączność organizacyjną i teologiczną z Rzymem, która była utracona od 1054 r. Na sytuację Cerkwi w Polsce w XVI w. wywarł wpływ poreformacyjny nurt odnowy Kościoła katolickiego. W Cerkwi zaczęły się rozlegać głosy za reformą i ewentualną unią z katolikami. Jednak do pierwszej deklaracji unijnej ruskiego episkopatu prawosławnego doszło w 1590 r. Zebrani w Bełzie przed dorocznym synodem czterej biskupi, z władyką łuckim Cyrylem Terleckim na czele, wyrazili wolę przystąpienia do unii z Kościołem katolickim. Później prace nad ustanowieniem unii nabrały jeszcze większego rozmachu. 15 września 1595 r. w Warszawie na zjeździe duchowieństwa łacińskiego i prawosławnego pod przewodnictwem władyki Cyryla Terleckiego proklamowano umowę między obu duchowieństwami. Przedstawiono w niej warunki funkcjonowania przyszłego Kościoła unickiego. Tego samego roku delegacja episkopatu ruskiego wyruszyła do Rzymu, gdzie spotkała się z papieżem Klemensem VIII. Biskupi Hilary Pociej i Cyryl Terlecki złożyli tam katolickie wyznanie wiary i obediencję Ojcu Świętemu w imieniu metropolity Michała Rahozy oraz episkopatu ruskiego w Rzeczypospolitej. Papież Klemens VIII bullą Magnus dominus et laudabilis nimis potwierdził i publicznie ogłosił zawarcie unii kościelnej. Zwołany przez metropolitę Michała Rahozę w październiku 1596 r. do Brześcia synod proklamował zawarcie unii. Oprócz metropolity, w synodzie wzięło również udział pięciu władyków: Hilary Pociej z Włodzimierza, Cyryl Terlecki z Łucka, Jona Hohol z Pińska, Dionizy Zbirujski z Chełma, abp Herman z Połocka, trzech archimandrytów i niższe duchowieństwo. Stolicę Apostolską reprezentowali: Jan Dymitr Solikowski, Bernard Maciejowski, łaciński biskup chełmski Stanisław Gomoliński. Unia miała przede wszystkim charakter religijny. Na jej mocy Rusini przyjęli wszystkie dogmaty katolickie i prymat papieża. Zachowali natomiast swoją tradycję, obrzędy, kanony, dużą samodzielność administracyjną oraz instytucje żonatych duchownych i kalendarz juliański. Inicjatywę zjednoczenia dwóch Kościołów metropolita i biskupi ruscy podjęli z różnych przyczyn. Nade wszystko chcieli bronić zagrożonej władzy przeciwko patriarsze moskiewskiemu. Zależało im również na wejściu do senatu i dorównaniu znaczeniem biskupom rzymskokatolickim. Od samego początku stolicą diecezji unickiej był Chełm. Pierwszym jej biskupem został Dionizy Zbirujski (1596-1603). W XIX w. diecezja ta była jedyną unicką w całym Królestwie Polskim. Bazylika Mariacka na Górze Chełmskiej to dawna katedra greckokatolicka. Tutaj właśnie rezydowali biskupi tego obrządku aż do kasacji unii w 1875 r.
Na zakończenie Liturgii, za możliwość wspólnej modlitwy i gościnność w bazylice chełmskiej wiernym oraz duchowieństwu podziękował ks. Stefan Batruch, proboszcz parafii greckokatolickiej w Lublinie.