Wizerunki Ukrzyżowanego, w zależności od form wyrazu plastycznego, skłaniają wiernych do kontemplacji cierpienia i wzbudzają współczucie dla Chrystusa - Męża Boleści lub są też znakiem niosącym niezłomną nadzieję z triumfu Boga - Zbawiciela. Umieszczony w przestrzeni sakralnej krucyfiks, najczęściej w bezpośrednim sąsiedztwie ołtarza, na którym składa się eucharystyczną ofiarę, wskazuje na źródło i sakramentalny charakter ofiary.

Motyw winnego grona

W znanym i do dziś śpiewanym w naszych kościołach w okresie Wielkiego Postu hymnie o Krzyżu św., autorstwa Wenancjusza Fortunata, biskupa Poitiers (Francja, VI w.), został wyeksponowany motyw zawieszonego na drzewie krzyża ciała Zbawiciela przyrównanego do owocu, z którego wypłynął winny sok - krew Baranka Bożego:

„Krzyżu święty nade wszystko
Drzewo przenajszlachetniejsze!
W żadnym lesie takie nie jest
jedno na którym sam Bóg jest.
Słodkie drzewo, słodkie gwoździe
rozkoszny owoc nosiło.

Skłoń gałązki, drzewo święte,
ulżyj członkom tak rozpiętym,
odmień teraz oną srogość,
którąś miało z przyrodzenia.
Spuść lekkuchno i cichuchno
Ciało Króla niebieskiego.

Tyś samo było dostojne
nosić światowe zbawienie.
Przez cię przewóz jest naprawion
światu, który był zagubion,
który święta krew polała
co z Baranka wypływała”.

Autor sięgnął do uświęconego już przez tradycję patrystyczną motywu winnego grona. Motyw ten występuje wielokrotnie w Biblii. W Księdze Izajasza (por. 63, 1-3) znajduje się obraz przychodzącego na sąd Boga, którego suknia jest czerwona od krwi, jakby splamiona posoką wygniatanych w tłoczni winogron. Tekst Izajaszowego proroctwa był już od III w. interpretowany przez egzegezę chrześcijańską jako zapowiedź męki Chrystusa. Ojcowie Kościoła, między innymi Tertulian, św. Justyn, św. Ireneusz, św. Klemens Aleksandryjski, św. Hipolit, opatrzyli pasyjnym komentarzem także werset z Księgi Rodzaju: „W winie prać będzie swą odzież, i w krwi winogron - swą szatę” (49, 11). Podobnie zinterpretowali oni wiersz z Księgi Liczb: „A był to czas dojrzewania winogron. [Wysłannicy Mojżesza] odcięli gałąź krzewu winnego razem z winogronami i ponieśli ją we dwóch na drągu” (13, 20. 23) oraz wiersz z Księgi Pieśni nad Pieśniami: „Gronem henny jest mi umiłowany mój w winnicach Engaddi” (1, 14). Nadmieńmy, że henna to arabski kwiat w kształcie grona.
Zespolenia komentarzy do tych wersetów dokonał św. Ambroży. Dzięki niemu elementy składające się w piśmiennictwie i ikonografii chrześcijańskiej na typ Ukrzyżowanego zyskały własny ładunek symbolicznych znaczeń: „Chrystus-winne grono obmył płaszcz swój (ciało) w soku winnym (we krwi) w tłoczni (na krzyżu)”.
W tym samym czasie, w pismach patrystycznych, ukazywano Chrystusa nie tylko jako tłoczącego „w trudzie, który zostawił swój krwawy ślad na Jego ciele”. Św. Klemens Aleksandryjski charakteryzuje Go także jako tego, który sam był „tłoczonym w prasie dobrowolnie podjętej męki”. Ostatecznie św. Cyprian uznał wersety z Księgi Izajasza i z Księgi Rodzaju za starotestamentowe zapowiedzi Eucharystii.

Krew Pańska w kielichach

Myśl Ojców Kościoła na temat pasyjnego charakteru proroctw o ustanowieniu Eucharystii i o męce Chrystusa przejęło średniowiecze. W sposób najbardziej pełny posłużył się nią Rupertus z Deutz, a za nim autorzy łacińskich hymnów kościelnych i pieśni ludowych oraz mistycy i kaznodzieje.
W średniowieczu kult Eucharystii i rozważanie Męki Pańskiej połączyły się w jeden nurt. Potwierdzeniem tej tendencji są wyjątkowe rzeźby Chrystusa, które posiadały ruchome kończyny. Po wielkopiątkowej liturgii adoracji krzyża zdejmowano pasyjkę z drzewca i układano ją w tzw. Grobie Pańskim. W boku zaś figury, w miejscu rany w boku Chrystusa, znajdowała się kustodia. W niej umieszczano konsekrowaną w Wielki Czwartek Hostię.
Ta praktyka liturgiczna znalazła odzwierciedlenie w plastyce krucyfiksów. Niektóre z nich eksponują ideę Eucharystii. Na oblicze duchowości wieków średnich wywarł wpływ między innymi rozwijający się po Soborze Lateraneńskim IV (1215), kult Eucharystii oraz pobożność związana z rozważaniem Męki Pańskiej. Te dwa aspekty: eucharystyczny i pasyjny przenikały się nawzajem. Epoka średniowiecza, zwłaszcza od 2. poł. XIV w., charakteryzowała się, oprócz adoracji konsekrowanej Hostii, szczególnym kultem ran i krwi Zbawiciela. W miastach Europy Zachodniej, które szczyciły się relikwiami sangiunis (męczenników), bractwa religijne propagowały, obchodzone od roku 1303, święto Przenajdroższej Krwi Pana Naszego Jezusa Chrystusa. Wynikało to z faktu, że od wieku XIV w pobożności pasyjnej zaczęto bardziej podkreślać wyniszczenie Chrystusa na krzyżu niż Jego chwałę. „Misterium krwi” typowe dla „jesieni Średniowiecza” stało się wielkim zajęciem dusz i wskazówką do pobożnych rozmyślań wiernych.
W sztuce rozwinęły się wówczas różne warianty ikonograficzne Ukrzyżowania: Chrystus w tłoczni mistycznej jako starotestamentowy typ śmierci krzyżowej Jezusa oraz Ukrzyżowanie, któremu towarzyszy kobieca personifikacja Kościoła - Eklezja zbierająca krew Chrystusa do kielicha. Niekiedy, dla podkreślenia sakramentalnego charakteru śmierci Chrystusa, umieszczano wokół krzyża wyobrażenia aniołów zbierających krew Pańską do siedmiu kielichów symbolizujących siedem sakramentów Kościoła. Natomiast w kręgu sztuki nadreńskiej wypracowany został typ krucyfiksu mistycznego. Charakterystyczną cechą tych krucyfiksów jest anatomiczny naturalizm. Ciało Zbawiciela ukazane jest w pełni ekspresji dramatycznego napięcia i wyniszczenia. Znamionom fizycznej męki i wycieńczenia towarzyszy obficie wypływająca z boku krew, która tworzy wybroczynę przypominającą swym kształtem i mięsistością detalu kiść winnego grona.
Zastosowanie tematu umęczonego na krzyżu i broczącego krwią Chrystusa w kręgu idei Eucharystii prowadzi do odkrycia symbolicznego związku między plastycznym przedstawieniem zawieszonego na drzewie krzyża Grona-Chrystusa a liturgią eucharystyczną. Napisane około połowy wieku XIV dzieło mistyczne Ludolfa z Saksonii Vita Jesu Christi wskazuje za pomocą języka symboli na ten ideowy związek ikonograficznego przedstawienia pasyjnego z misterium eucharystycznej ofiary Chrystusa: „Sam tłoczyłem prasę. Sam znosiłem ucisk krzyża, biczów i wszystkich cierpień męki, w czasie których wytłoczony zostałem jak w prasie, zbroczony własną krwią na całym ciele dla zbawienia świata”. Szczytowy punkt Mszy św. - Podniesienie, jest momentem, w którym wizerunek Ukrzyżowanego w całej swej symbolicznej głębi nabiera wyjątkowego znaczenia. Jest on plastycznym wyobrażeniem zaistniałej konsekracji. Stanowi liturgiczne tło dla konsekrowanych postaci eucharystycznych będących wizualną oznaką epifanii bóstwa. Jest odzwierciedleniem rzeczywistej i pełnej obecności eucharystycznej Chrystusa w ofierze Mszy św.
Krucyfiksom niekiedy towarzyszy motyw wyrastających z pnia krzyża gałązek winnego krzewu, którego owoce dziobią ptaki. Jest to symboliczny obraz duszy karmiącej się Eucharystią. Wizerunek zawieszonego na drzewie krzyża Chrystusa-Grona najpełniej wprowadza nas w przeżycie wielkiej tajemnicy naszej wiary i ukazuje piękno oraz głębię paschalnego misterium Chrystusa. Celebrując tajemnice Wielkiego Tygodnia Kościół w wielkopiątkowy wieczór wpatruje się w „drzewo Krzyża, na którym zawisło Zbawienie świata”. Pójdźmy i my z pokłonem, aby skosztować eucharystycznego Owocu i zobaczyć „jak Pan jest dobry” (Ps 34).