Słowo „odprawa” kojarzy się z rozstaniem i taką też funkcję pełni w prawie pracy.
Rozróżniamy odprawy: rentową, emerytalną, pośmiertną i z tytułu zwolnień grupowych.
Odprawy te przysługują pracownikowi, a zatem osobie, którą wiąże z pracodawcą stosunek pracy - umowa na czas określony lub nieokreślony. Nie dotyczy ona natomiast umów cywilnoprawnych (umowa o dzieło, umowa-zlecenie). Warunkiem uzyskania prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej jest ustanie stosunku pracy - pracownik musi więc faktycznie przejść na rentę lub emeryturę. To, w jaki sposób stosunek pracy ustanie, nie jest istotne. Pracownik może złożyć wypowiedzenie, może to zrobić pracodawca, stosunek pracy może być rozwiązany na mocy porozumienia stron, może upłynąć czas, na jaki umowa została zawarta, lub zostanie rozwiązany bez wypowiedzenia, bez winy pracownika. Generalnie między rozwiązaniem stosunku pracy a przejściem na emeryturę lub rentę może być związek czasowy - rozwiązanie stosunku pracy następuje w tym samym czasie, co przejście na emeryturę, lub przyczynowy - rozwiązanie stosunku pracy następuje, ponieważ pracownikowi przysługuje prawo do emerytury lub renty.
Odprawa emerytalna lub rentowa przysługuje w dacie przejścia pracownika na emeryturę lub rentę. Za tę datę należy uważać dzień rozwiązania stosunku pracy; gdy rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło wcześniej, datą przejścia na emeryturę lub rentę jest data przyznania emerytury lub renty, ale tylko wtedy, gdy do dnia przyznania emerytury lub renty pracownikowi przysługiwał zasiłek chorobowy.
Musimy pamiętać, że odprawy te są świadczeniem jednorazowym. Oznacza to, że pracownik w swoim życiu może otrzymać tylko jedną odprawę rentową lub emerytalną w pełnej wysokości. Może się zdarzyć, że pracownik odejdzie na emeryturę (np. wcześniejszą) i otrzyma odprawę emerytalną. Po pewnym czasie podejmie ponownie zatrudnienie i już we właściwym wieku emerytalnym zakończy pracę. Niestety, nie przysługuje mu ponownie odprawa emerytalna. Przysługuje mu natomiast prawo do różnicy, jeśli odprawa w drugim miejscu pracy jest wyższa. Podobnie sprawa będzie się przedstawiała, gdy pracownik odejdzie na rentę i z tego tytułu otrzyma odprawę. Jeśli po pewnym czasie podejmie zatrudnienie i pracodawca rozwiąże z nim umowę o pracę z powodu przejścia na emeryturę, nie otrzyma odprawy emerytalnej w pełnej wysokości, ponieważ poprzednio otrzymał odprawę rentową. Otrzyma natomiast różnicę w wysokości odpraw, jeśli odprawa rentowa była niższa od emerytalnej.
Odprawy rentowa i emerytalna przysługują w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia. Przy obliczaniu tego wynagrodzenia stosuje się takie same zasady, jak przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Przepisy branżowe lub układy zbiorowe pracy obowiązujące w danym miejscu pracy mogą przewidywać odprawy w wyższej wysokości. Najczęściej wysokość odpraw wyższych jest uzależniona od stażu pracy. Jeśli zatem pobraliśmy już odprawę i ponownie się zatrudniliśmy, odchodząc na emeryturę, sprawdźmy, jakie przepisy dotyczące odpraw obowiązują w danym zakładzie, bo przybyło nam przecież w tym czasie trochę lat pracy, a więc i stażu. Gdy obowiązują tam wyższe odprawy niż jednomiesięczne wynagrodzenie i pod uwagę bierze się staż pracy, otrzymamy dodatkowy grosz. Pamiętajmy, że nie jest to nabywanie prawa do ponownej odprawy, a jedynie do wyrównania różnicy w wysokości odpraw. Jeśli przechodzimy na emeryturę z różnych miejsc pracy, gdzie wykonywaliśmy pracę na podstawie stosunku pracy, mamy prawo tylko do jednej odprawy. Odprawa emerytalna i odprawa rentowa podlegają opodatkowaniu tak jak wynagrodzenie za pracę.
Oto kilka orzeczeń Sądu Najwyższego, które mogą okazać się przydatne:
- Odprawa emerytalna przysługuje także pracownikowi w razie przejścia na wcześniejszą emeryturę - wyrok SN z 11 stycznia 2001 r., I PKN 187/00;
- Pracownik kilkakrotnie przechodzący na emeryturę u różnych pracodawców ma prawo do wyboru pracodawcy zobowiązanego do wypłaty odprawy emerytalnej - wyrok SN z 9 stycznia 2001 r., I PKN 172/00;
- Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika z winy pracodawcy nie może być uznane za ustanie stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę, wobec czego pracownikowi nie przysługuje odprawa pieniężna, choćby przed rozwiązaniem stosunku pracy posiadał ustalone prawo do emerytury - wyrok SN z 16 listopada 2000 r., I PKN 81/00;
- Pracownikowi, który przeszedł na rentę inwalidzką (rentę z tytułu niezdolności do pracy) po rozwiązaniu się umowy o pracę na czas określony, przysługuje jednorazowa odprawa pieniężna, gdy pracownik stał się niezdolny do pracy wskutek choroby stwierdzonej w czasie zatrudnienia i prowadzącej po nieprzerwanym okresie pobierania zasiłku chorobowego do przyznania mu renty - uchwała SN z 7 stycznia 2000 r., III ZP 18/99;
- Pracownik, który rozwiązał umowę o pracę w związku z przejściem na rentę rodzinną, nie nabywa prawa do odprawy rentowej - wyrok SN z 9 grudnia 1999 r. I PKN, 408/99.

(E)